دوشنبه ۱۹ آذر ,۱۳۹۷
۰۹:۵۲

پتانسیل‌های معدنی و جایگاه گوهرسنگ‌ها در ایران با نگرشی ویژه به خراسان رضوی

[۲ شهریور, ۱۳۹۶]

دکتر جعفر طاهری، ریحانه احمدی روحانی

(قسمت اول)

مقدمه
ایران کشوری است که از لحاظ زمین‌شناسی دارای پتانسیل مناسب از لحاظ مواد معدنی و ازجمله سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی است برخی از مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: فیروزه، عقیق، جاسپر، گارنت و… با استفاده از این منابع می‌توان صنعت استخراج و بهره‌برداری و همچنین حرفه فراوری و تراش سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی را در اقصی نقاط کشور و در بسیاری موارد با هزینه نسبتأ کم راه‌اندازی نمود.
نگاهی به پیشینه گوهرسنگ‌ها، نشانگر این است که ایرانیان از هزاران سال پیش در این عرصه فعالیت داشته‌اند اسناد و مدارک نشان‌دهنده بهره‌برداری از معدن فیروزه نیشابور به بیش از ۴۰۰۰ سال قبل است بطوریکه آثار فعالیت‌های معدنکارى قدیمی به‌صورت غارهای کوچک و بزرگ در محدوده اطراف معدن دیده می‌شود. تعدادی از تاریخ نویسان، مهد علم گوهرشناسی را ایران بخصوص سرزمین خراسان دانسته‌اند بطوریکه دانشمندانی چون ابوریحان بیرونی، ابوعلی سینا و ذکریای رازی افرادی بوده‌اند که در کتاب‌های خود به بررسی گوهرسنگ‌ها پرداخته‌اند.
اهمیت گوهرها به‌گونه‌ای است که در ادبیات و فرهنگ ایران و بخصوص در اشعار شاعران نامی چون فردوسی، ناصرخسرو قبادیانی، فرخی سیستانی، سعدی، حافظ، پروین اعتصامی و… از ارزشمندی گوهرسنگ‌ها و خصوصیات منحصربه‌فرد آن‌ها به فراوانی یادشده است به‌طور مثال فردوسی می‌گوید:

از آغاز باید که دانی درست
سرمایه‌ی گوهران از نخست

یا حافظ بیان می دارد:

گوهر جام جم از کان جهانی دگر است
تو تمنا ز گل کوزه گران می‌داری
اینکه چرا برخی کشورها در صنعت گوهرها موفق عمل کرده‌اند و کشور ما در این زمینه چندان موفق نبوده است دلایل متعددی دارد به‌طوری کلی برخی از مهم‌ترین دلایل موفقیت کشورهای مطرح را می‌توان مواردی چون: سرمایه‌گذاری در امر آموزش، وجود پتانسیل‌های معدنی مناسب در بعضی کشورها، توسعه اکتشاف و بهره‌برداری از گوهرسنگ‌ها، سرمایه‌گذاری در زمینه طراحی جواهرات، نوآوری در محصولات، تمرکز بر روی مطالعات بازار، کیفیت بالای محصولات تولیدی و از همه مهم‌تر تمرکز بر روی تولید جواهرات (سنگ + فلز) به‌جای تولید زیورآلاتطلادانست.
همچنین ازجمله مزایای فعالیت بر روی این گوهرسنگ‌ها و اینکه چرا باید اکتشاف و فرآوری گوهرسنگ‌ها را در برنامه‌های خود بگجانیم عبارتند از:
– ارزش‌افزوده بالا یا به عبارتی افزایش تصاعدی قیمت
– سهم سرانه سرمایه‌گذاری کم به ازای اشتغال هر نفر
– کاربردگوهر سنگ‌ها در صنایع و علوم دیگر
– عدم نیاز زیاد به سوخت و انرژی در مراحل تولید و فرآوری
– عدم وجود مشکل حمل‌ونقل
– اشتغال‌زائی زیاد با هزینه پایین
– عدم نیاز به فضای زیاد
علاوه بر آن در ایران مزایای نسبی دیگری علاوه بر موارد یادشده وجود دارد که عبارتند از:
– وجود معادنی با قدمت و برند جهانی چون فیروزه نیشابور
– قیمت پایین گوهرسنگ‌های خام در ایران
– ارزش‌افزوده بالا این سنگ‌ها بین ۳۰۰ تا ۷۰۰ درصد پس از تراش و فرآوری سنگ‌های قیمتی
– وجود کشورهایی چون افغانستان و پاکستان با سنگ‌های قیمتی دارای ارزش بالا در همسایگی
– امکان استفاده از فضای معادن سنگ‌های قیمتی در صنعت ژئوتوریسم و گردشگری
وجود هنرهای دستی مرتبط با سنگ‌ها نظیر حکاکی روی سنگ، فیروزه کوبی و غیره
که همه آن‌ها بر اهمیت و ضرورت فعالیت در این زمینه افزوده است.

گوهرسنگ‌ها و جایگاه آن‌ها در ایران
چگونگی پراکندگی سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی و تنوع آن‌ها در کشور در شکل شماره ۱ آورده شده است این تصویر بر اساس آخرین اطلاعات موجود از پراکندگی اندیس‌ها و کانسارهای گوهرسنگ‌ها به‌ویژه مقاله فرهادیان و دیگران (۱۳۹۱)، اطلاعات پایگاه اطلاع‌رسانی گوهرسنگ‌ها سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور (www.gsi.ir/gmestone) و اطلاعات گزارش‌های مربوط به اندیس گوهرسنگ‌ها اداره کل زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق تهیه و تدوین‌شده است، لازم به ذکر است نبود اندیس سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی در برخی استان‌ها نشانگر عدم وجود آنومالی در آن‌ها نبوده بلکه می‌تواند نشانگر تکمیل نبودن عملیات شناسایی در این مناطق باشد.

اکتشاف گوهرسنگ‌ها در ایران
اکتشاف سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی یکی از کلیدی‌ترین مراحل در توسعه معدنکاری سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی می باشد که بدون حضور نیروهای متخصص راه به‌جایی نخواهد برد. ازاین‌رو دیده می‌شود که حتی گاه کانسارها و اندیس‌های شناخته‌شده فاقد اطلاعات اکتشافی مطلوب و استاندارد و آزمایش‌های فرآوری بر روی نمونه‌ها می‌باشند.
در اکثر کشورهای مطرح دنیا که سهمی در تجارت این نوع از مواد معدنی دارند، فعالیت های اکتشافی و معدنکاری این گروه از سنگ‌ها نیز رونق دارد؛ لیکن در ایران به اکتشاف این نوع از سنگ‌ها کمتر توجه شده است. با ملاحظه طرح های عمرانی و اکتشافی در پنجاه سال اخیر، مشاهده می‌شود که طرح‌های اکتشافی چندانی به‌منظور پی جوئی گوهرسنگ‌ها وجود نداردهرچند آثار و اظهارنظر افراد مختلف حاکی از وجود زمینه حضور این نوع از سنگ‌ها در ایران می باشد.
بر طبق نظر جاننثاری (۱۳۸۹)، بیشترین اطلاعات در این زمینه را میتوان از نتایج مطالعات کانی سنگین در پروژه های اکتشافات سیستماتیک شیمیایی در ورقه های یک صدهزارم به دست آورد. هرچند این‌گونه مطالعات باهدف اکتشاف معادن فلزی انجام‌شده است، اما می توان از این داده‌ها به‌عنوان آغازی بر مطالعه سنگ‌های قیمتی استفاده نمود.
شاید مستندترین سابقه در این موضوع اظهارنظر شرکت آب‌وخاک برای حدود چهل سال قبل باشد که در شرق ایران، تهیه نقشه های زمین شناسی را به عهده داشته است. در این گزارش به کشف کرندوم به رنگ آبی (سافیر) اشاره‌شده است این گوهر اهمیت زیادی داشته و بیش از چهارده برابر هم‌وزنطلادارای ارزش است در همین مطالعات به وجود توپاز قابل تراش و دارای ارزش جواهری نیز اشاره‌شده است.
در سال های اخیر سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور و شرکت تحقیقات و کاربرد مواد معدنی ایران اقدام به اکتشاف سنگ‌های قیمتی و نیمه قیمتی در ۲۰ استان کشور نموده است. این بررسی ها توانست پتانسیل و ذخایر هریک از استان ها را تا حدودی مشخص نماید ولی ادامه اکتشاف تفصیلی برای کشف سنگ‌های قیمتی نظیر الماس، سافیر، آکوامارین، دمانتوئید و توپاز در نواحی امیدبخش، موردنیاز و تأکید بوده که لازم و شایسته است تا توسط دولت انجام شود.

وضعیت استان‌های مطرح در حوزه اکتشاف گوهرسنگ‌ها
در دهه اخیر سازمان صنعت، معدن و تجارت از طریق سازمان زمین‌شناسی پروژه پتانسیل‌یابی (اندیس‌یابی) در بعضی استان‌های کشور انجام‌شده است. تاکنون در ۲۰ استان کشور عملیات شناسایی اولیه انجام گردیده است در جدول ۱ و ۲ اطلاعات ذخایر و معادن دارای مجوز در استان‌های کشور و همچنین وضعیت اکتشاف گوهرسنگ‌ها در استان‌های کشور آورده شده است. به‌طورکلی مناطق امیدبخش ازنظر پتانسیل‌های سنگ‌های قیمتی که برنامه اکتشافی در آن‌ها انجام‌شده عبارتند از:
استان خراسان (رضوی و جنوبی)، استان قم، استان سمنان، استان اردبیل، استان کرمان، استان آذربایجان شرقی، استان کردستان، استان زنجان، استان سیستان و بلوچستان
در حال حاضر معادن فعال و اصلی کشور در زمینه سنگ‌های قیمتی عبارتند از:
– فیروزه در شهر فیروزه (خراسان رضوی)
– عقیق و کالسدون بایگ (خراسان رضوی)
– کالسدون (قم)
– گارنت کوه گبری در رفسنجان (کرمان)

برچسب ها : - - - -